نگاهی به افزایش خستگی معلمان . .

خستگی بدنی و روحی برای انسان، حالتی آزار دهنده است كه تقریبا تمام توان و انرژی وی را تحت تاثیر قرار داده و از كارایی افراد می‌كاهد و درتعریف آن گفته شده: خستگی Fatigue كاهش توانایی انجام دادن كار است، خواه كار بدنی باشد یا ذهنی .
خستگی، آسیب دیدن عمل دستگاه های حسی، عصبی، یا عضلانی كه در نتیجه انگیزش و فعالیت مداوم پیدا می‌شود.
خستگی، بیزاری و سیری است كه یك احساس بدنی خاص است.
عصبانیت Nervousness حالت تنش درونی، بی آرامی و حساسیت فوق العاده را می‌گویند.
(فرهنگ علوم رفتاری،شعاری نژاد)
منظور ما در این نوشته كوتاه، خستگی اعصاب،ضعف عصبی و نوراستنی Neurasthenia نیست. خستگی اعصاب یك بیماری كنشی است كه با احساس ضعف و كاهش فعالیت بدنی و ذهنی مشخص می‌شود. بیماری‌ای عصبی است كه شخص مبتلا دائما از ضعف و خستگی بدنی و ذهنی، احساس سنگینی در سر، ضعف حافظه و دیگر عوارض شكایت می‌كند. البته این احساس نتیجه فعالیت عضلانی و ذهنی نیست بلكه یك نوع خستگی خیالی است كه در اثر اضطراب روانی پیدا می‌شود.
معلمان هم مانند دیگر افراد ممكن است دچار خستگی شوند. كار ارزشمند معلم به دلایل بسیار با دیگر مشاغل تفاوت‌هایی دارد. معلم در كلاس باید از دانش‌آموزان ارزشیابی شفاهی و كتبی داشته باشد، كلاس را مدیریت و اداره و سر و صدا و گرمی و سردی را تحمل كند، واكنش دانش‌آموزان را نسبت به تشویق و تنبیه‌های احتمالی زیر نظر بگیرد، محبت بورزد، عواطف مختلف از خود بروز دهد، در آن واحد با چندین نفر با وجود تفاوت‌های فردی آشكار سر و كار دارد، به پرسش‌های همه پاسخ دهد، از یادگیری تك‌تك دانش‌آموزان اطمینان حاصل كند، به پیشرفت‌های شاگردان توجه كند و برای ارتقای سطح كیفی كلاس تلاش كند، آشتی دهد، تشویق كند، ارتباط موثر بین خود، والدین و مدرسه را ایجاد نماید، دل بسوزاند، عشق بورزد، هر دانش آموز را در فرآیند آموزش و یادگیری سهیم كند، دانش‌آموزان را به نوبه مطرح كند، اشكال بگیرد، رفع اشكال كند، قضاوت كند، راهنمایی كند، نمره دهد، بیش از دیگران مراقب اعمال و گفتار خود باشد، پند و اندرز دهد، سخنرانی كند، تكالیف را بررسی كند، بین مباحث جلسات پیش و درس جدید رابطه ایجاد نماید و خلاصه و جمع‌بندی كند.
از طرف دیگر، دانش‌آموزان پر جنب و جوش هم مجبورند برای ساعاتی در كلاس نشسته، مقررات و نظم را رعایت كنند، به پرسش‌های معلم پاسخ گویند و هر كدام انتظار دارند در جریان یاددهی و یادگیری مشاركت داده شوند، سردی و گرمی و سر و صدای كلاس را تحمل كنند، نسبت به فضای آزاد منزل و حیاط مدرسه از جنب و جوش خود بكاهند، مطرح شوند و ذهن و حواس خود را جمع كنند.
معلم باید حواس تمامی دانش‌آموزان را هنگام تدریس به خود جلب كند. از انتقال صحیح اطلاعات به دانشآموز اطمینان یافته و نكات لازم در شیوه‌های تدریس خود را مد نظر قرار داده، برای موثر بودن تلاش خود همواره به ارزیابی روش خود و میزان یادگیری دانش‌آموزان بپردازد و انتظارات مدرسه و خانواده را در مورد دانش‌آموزان در حد ممكن بر آورده كند.
مجموعه موارد بالا و صدها مورد فعالیت‌های ظریف و حساس معلم در كلاس، می‌تواند خستگی وی را به دنبال داشته باشد؛ اما برخی عوامل موثر بر افزایش خستگی معلمان در كلاس چیست؟
در زیر خلاصه‌ای از این عوامل ذكر می‌شود كه ممكن است در برخی مدارس و برای برخی معلمان مصداق نداشته باشد و البته جا دارد هر كدام از بندها، جداگانه و به دقت بررسی شود و راهكارهایی برای به حداقل رساندن تاثیر آنها در خستگی معلمان ارائه شود. موارد مذكور صرفا براساس تجربه شخصی تعدادی از همكاران و جهت اطلاع آورده شده؛ اما معلمان باتجربه و دارای سابقه خدمت بالا تاكید می‌كنند كه از تمام عوامل موثرتر بر خستگی معلم این است كه معلم تمام وقت كلاس را به خود اختصاص دهد و از روش تدریس‌هایی كه دانش‌آموزان در آن كاملا منفعل هستند، استفاده شود. ضمنا تجربه نشان داده است كه دانش‌آموزان به درس و تدریس معلمان پر انرژی، شاداب و سر حال در كلاس، توجه بیشتری دارند و مطالب ارائه شده را بهتر یاد می‌گیرند و در كل، از نظر آنان، این‌گونه معلمان از نظر بیشتر دانش‌آموزان، افرادی دوست داشتنی، موثر و كارا هستند. بعكس، گرچه اطلاعات علمی برخی معلمان بسیار خوب و حتی نحوه ارائه درس در كلاس هم اشكالی ندارد؛ اما به دلیل این‌كه مطالب را با شادابی و حرارت به دانش‌آموزان ارائه نمی‌دهند، میزان توجه و یادگیری آنان در كلاس كمتر خواهد شد.
● عوامل خستگی
نداشتن برنامه و طرح درس مشخص برای یك جلسه آموزشی.
ناهماهنگی معلمان و كادر مدرسه در تنبیه و تشویق دانش‌آموزان و این‌كه ممكن است از برخوردهای محبت‌آمیز یا تشویق و تنبیه و روش تدریس معلم، سوءاستفاده كنند.
این نگرش كه بیش از اندازه فعالیت می‌كند و كسی قدرش را نمی‌داند.
داشتن این نگرش كه كار وی مهم، مفید و موثر نیست و نتیجه‌ای مشهود در دانش‌آموز ندارد.
داشتن این نگرش كه تاثیر كار معلم در سطح جامعه چندان مشهود نیست.
مشكلات شخصی معلم مربوط به خارج مدرسه، مانند داشتن فرزند كوچك، استراحت ناكافی، مشكلات احتمالی مادی، مشكلات جسمی.
انتقال ناخواسته (احتمالی) مشكلات شخصی و عصبانیت‌ها به كلاس درس توسط معلم.
استفاده از یك روس تدریس یكنواخت مانند روش تدریس سخنرانی صرف كه دانش‌آموزان به صورت كامل شنونده و منفعل خواهند بود.
عدم استفاده نكردن از وسایل كمك آموزشی در كلاس، پس كلاس تنوعی برای دانش‌آموز نخواهد داشت و ممكن است رغبتی به شنیدن سخنان معلم نداشته و توجهی به كلاس ننمایند.
حساسیت و تاكید معلم به انضباط خشك كلاسی دانش‌آموزان، كه ابتدا به كسالت دانش‌آموز و سپس معلم منجر خواهد شد.
عدم رضایت شغلی معلم.
حساسیت بیش از حد معلم به جنب و جوش دانش‌آموزان و رعایت مقررات كلاسی و درگیری‌های احتمالی پس ازآن.
اختصاص اوقات كلاس به رسیدگی به درگیری‌های خود با دانش‌آموزان، و دانش‌آموزان با یكدیگر.
تاكید احتمالی برخی مناطق، مدیران مدارس و بازرسان به داشتن نمرات ثبت شده بیشتر توسط معلمان در دفتر نمره، بدون توجه به انواع شیوه‌های ارزشیابی و فقط تاكید بر نمرات پرسش پای تخته كه این سبك ارزشیابی به میزان زیادی از انرژی معلمان كاسته و آنان را باكمبود وقت مواجه می‌كند.
● و دیگر عوامل
خستگی معلم مربوط به دانش‌آموزان، كلاس و محتوای دروس.
بی‌توجهی دانش‌آموزان به كلاس در اثر درگیری‌های احتمالی بین خود.
بی‌توجهی دانش‌آموزان به تدریس معلم به دلیل امتحان یا پرسش ساعت پیش یا بعد.
آلودگی هوای كلاس، بیماری‌های واگیردار، گرد‌‌‌و خاك در كلاس.
خستگی دانش‌آموزان در ساعات آخر و معلم مجبور است مكررا توجه آنان را به كلاس و درس جلب نماید.
خستگی دانش‌آموزان به دلایل متعدد مانند مسابقات ساعات پیش، عدم استراحت و خواب كافی در منزل.
آمادگی نداشتن دانش‌آموزان برای پاسخگویی یا امتحان و مقاومت و چانه زنی در برابر پرسش یا ارزشیابی معلم.
وجود دانش‌آموزان بی‌انضباط، بی‌نظم، مزه‌پران، متلك‌گو، و مخل نظم كلاسی كه معلم را مجبور به تذكرات مكرر خواهد كرد. گاهی علل بی‌نظمی در كلاس ناشی از خود دانش‌آموز است. برخی از این علت‌ها عبارتند از:
مدیران مدارس سهم بسزایی در كاهش خستگی معلمان داشته و میتوانند با ایجاد فضایی شاد و با تاكید بر روش‌های ایجاد انگیزه بسیار موثر واقع شوند-‌ ناراحتی‌های جسمی، روحی و روانی
-‌ نداشتن علاقه و انگیزه
- سر درگم بودن و بی‌اعتنایی به انتظارات معلم و قوانین و مقررات مدرسه و كلاس درس
-‌ نداشتن برنامه مشخص مطالعه
-‌ كم‌خوابی و خستگی مفرط
- انجام ندادن تكالیف خود
-‌ تغذیه نا مناسب
-‌ نا امیدی احتمالی به آینده
-‌ استقلال‌طلبی و مقابله با اقتدار معلم
جذاب نبودن محیط داخلی كلاس مانند رنگ نامناسب در و دیوار، نداشتن پرده‌های مناسب و زیبا و دیگر امكانات جزیی كلاس.
- وجود مشكلات جدید مانند آوردن موبایل به كلاس از سوی دانش‌آموزان و در نتیجه حواس پرتی آنان و تذكرات مكرر معلم و یا ایجاد سوال برای معلم كه چرا تعدادی از دانش‌آموزان اصلا به سخنان معلم توجهی ندارند؟
- نبود رغبت و انگیزه كافی (اكثر) دانش‌آموزان یك كلاس به درس و كتاب یا تحصیل.
- درگیری‌ها و تنبیه‌های احتمالی دانش‌آموزان در ساعات پیش و ترس از سختی درس ساعت بعد.
- درگیری‌های شخصی و قهر و دعوای دانش‌آموزان با هم در كلاس و یا حیاط و بیرون از مدرسه و یا تنبیه و محرومیت‌های دسته جمعی آنان.
- جذاب نبودن محتوای مواد آموزشی و یا حجم بالای برخی كتب درسی.
- سختی برخی مواد درسی.
- عوامل خستگی معلم مربوط به مدرسه، مدیریت،دفتر و همكاران
- جذاب نبودن سالن و حیاط مدرسه مانند رنگ، فضای كافی.
- نبود كارگاه و آزمایشگاه مجهز و فعال و در دسترس معلم و دانش آموز برای تنوع بخشی به روش‌های تدریس.
- نبود امكانات كافی كمك آموزشی كه در اختیار معلم قرار بگیرد و وی را مجبور به استفاده از روش تدریس سخنرانی صرف می‌كند.
- نبود مشاوره قوی برای راهنمایی دانش‌آموزان و حل برخی مشكلات آنان.
- وجود معاون یا مدیر بسیار سختگیر كه دانش‌آموزان را به اعمال فشار و سختگیری عادت داده و معلم نیز در این رابطه دچار مشكل خواهد شد.
- ندادن بازخورد به معلم توسط مدیریت مدرسه در مورد فعالیت‌های دلسوزانه و مشهود وی و بی‌توجهی به كارهای انجام شده از سوی معلم در كلاس و مدرسه.
- بی‌انگیزگی احتمالی مدیر مدرسه و عدم علاقه به مسوولیت خود و انتقال این بی علاقگی به معلمان.
- سخنان تكراری (احتمالی) همكاران در اوقات زنگ تفریح در دفتر مدرسه، آبدارخانه و سالن و گلایه از موارد مختلف و ندادن انرژی مثبت به هم و نپرداختن به انتقال تجربه و تقویت روحیه همكاران.
- عدم پذیرایی مناسب از همكاران در زنگ تفریح، و وجود درگیری‌های احتمالی دفتر با دانش‌آموزان و رسیدگی به آن در زمان استراحت معلم.
- نبود كتابخانه فعال، نبود سالن كنفرانس یا محلی كه معلم برخی اوقات دانش‌آموزان را جهت تنوع بدانجا برده و تدریس نماید.
- بی‌توجهی به نوآوری و ابتكارات معلمان از سوی كادر مدیریت مدرسه.
- ارزشیابی یكنواخت و برای رفع تكلیف از كلیه معلمان، نبود تفاوت میان كاركنان معمولی و كاركنان فعال و كوشا.
- وجود برخی همكاران بی‌انگیزه، منفی‌باف و آنهایی كه مكررا انرژی منفی به دیگران منتقل می‌كنند.
- وجود برخی همكاران كه با فعالیت‌های نوآورانه و غیرسنتی مخالفت كرده و شخص را از كار خود دلسرد می‌نمایند ومدیریت نیز به تبع آنان، به آن كارهای نوآورانه توجهی نمی‌كند.
- وجود كادر مدیریت خسته و بی انگیزه در مدرسه كه به صورت سنتی به وضع موجود رضایت داده و در پی‌‌‌تحرك و نوآوری و تشویق نیستند.
- ایرادگیری بیش از حد برخی والدین به معلم، مدیر، معاون و كاركنان مدرسه كه ممكن است آنان را در انجام وظایف خود محتاط كند.
- محافظه‌كاری بیش از حد كادر مدیریت، كه فضایی كسل كننده را در مدرسه به وجود خواهد آورد.
- عدم توجه احتمالی بازرسان، ادارات و دوایر به فعالیت‌های موثر معلمان دلسوز، نوآور و خلاق.
- وجود مدیران با نگرش مدیریت ذره‌بینی در مدارس و كنترل دقیق و سختگیرانه بر اعمال معلم در مدرسه.
- حاكم شدن این نگرش نادرست كه بین افراد فعال و غیرفعال در این سازمان تفاوتی وجود ندارد كه موجب بی‌انگیزگی معلمان خواهد شد.
- حاكم شدن یك فضای محافظه كاری، انضباط خشك، و بی‌توجهی به نشاط و شادابی فضای مدرسه و دانش‌آموزان، وجود تذكرات مكرر مبنی بر رعایت مقررات و موازین انضباطی غیرضروری دانش‌آموزان و در كل، اعمال فشار بر دانش‌آموزان كه این فضای غیرشاداب، اثر خود را بر معلمان نیز خواهد گذاشت.
- ندادن انگیزه و انرژی به معلمان در جلسات شورای معلمان مدرسه و برگزاری آن به صورت تكراری و غیرمفید و دعوت نكردن از كارشناسان برای ارائه روش‌های جدید مقابله با خستگی معلمان.
با توجه به هر كدام از بندهای بالا(در صورتی‌كه برای معلمان مصداق داشته باشد) پیدا كردن راهكارهای در دسترس، ممكن است كه این كار ابتدا توسط خود همكاران و یا توسط متخصصان و كارشناسان مختلف انجام شود. مدیران مدارس سهم بسزایی در كاهش میزان خستگی معلمان در مدرسه داشته و می‌توانند با ایجاد فضایی شاد و محیطی دوست داشتنی و با تاكید بر روش‌های ایجاد انگیزه در همكاران، بسیار موثر واقع شوند. ارائه اطلاعاتی از سوی كارشناسان دعوت شده در جلسه شورای معلمان مدرسه در مورد روش‌های موثر مدیریت كلاس، غلبه بر خستگی، روش‌های نوین ارزشیابی از آموخته‌های دانش‌آموزان، پرس‌وجو از معلمان درخصوص دلایل خستگی با توجه به فضای موجود مدرسه و تلاش‌هایی به وسیله مدیریت آموزشگاه برای رفع علل داخل مدرسه، می‌تواند از جمله اقدامات مطلوب در كاهش میزان خستگی معلمان در كلاس درس باشد.